12 maja 2026 r. rzecznik praw obywatelskich Marcin Wiącek przedstawił informację o działalności RPO oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela w roku 2025 na posiedzeniu sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka. Rzecznik odpowiadał też na pytania posłów.

W posiedzeniu Komisji uczestniczyli również: ZRPO Stanisław Trociuk, zastępca Dyrektora Zespołu ds. wykonywania kar Jolanta Nowakowska i dyrektor Zespołu Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur Rafał Kulas.

Na wstępie RPO Marcin Wiącek przypomniał, że podstawową kompetencją RPO jest analizowanie wniosków wpływających od obywateli dotyczących naruszenia wolności i praw człowieka przez organy władzy publicznej.

W 2025 roku do Biura RPO wpłynęło ok. 25600 nowych spraw. Pracownicy odbyli ok. 30600 rozmów telefonicznych i przyjęli 2200 interesantów.

Poza biurem w Warszawie, RPO ma trzy biura Pełnomocników Terenowych – we Wrocławiu, Gdańsku i Katowicach – oraz działa 7 punktów przyjęć interesantów – w Białymstoku, Bydgoszczy, Koszalinie, Krakowie, Lublinie, Szczecinie i Wałbrzychu.

Rzecznik zwrócił uwagę na znaczącą liczbę spraw kierowanych do BRPO od cudzoziemców. W 2025 r. było to 4000 wniosków. Dotyczą one w większości problemów z legalizacją pobytu i przewlekłości postępowania w tych sprawach. Jest to problem systemowy, który wynika m.in. z braku odpowiedniej liczby pracowników w urzędach. RPO podał przykład mazowieckiego urzędu wojewódzkiego, w którym odnotowano wpływ na poziomie 6300 wniosków o uznanie za obywatela polskiego, a ich rozpoznawaniem zajmowało się tylko 4 pracowników.

Znaczną część wniosków stanowią prośby o skorzystanie z nadzwyczajnego środka zaskarżenia względem prawomocnego orzeczenia sądu. W blisko połowie spraw wnioskodawcy nie oczekują podejmowania działań przez RPO, ale zwracają się o informację na temat obowiązującego stanu prawnego czy wyjaśnienia dotyczące sytuacji prawnej.

Zgodnie z ustawą, w zależności od specyfiki sprawy, RPO przedstawia wystąpienia problemowe, w szczególności dotyczące zmiany prawa. W roku 2025 było 204 takich wystąpień.

Korzystając ze środków procesowych Rzecznik w 2025 r. skierował 21 skarg nadzwyczajnych i wniósł 83 kasacje lub skargi kasacyjne do Sądu Najwyższego. W 17 przypadkach RPO przystąpił do postępowań przed Trybunałem Konstytucyjnym, a w 20 przypadkach doszło do przystąpienia do postępowań przed sądami administracyjnymi – w różnych formach i na różnych ich etapach. RPO brał udział również w postępowaniach przed europejskimi trybunałami – TSUE i ETPC.

Działając jako Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur w 2025 r. pracownicy Biura RPO odbyli 111 wizytacji miejsc pozbawienia wolności rozumianych szeroko (jednostki policji, straży granicznej, szpitale psychiatryczne, zakłady karne, areszty śledcze, domy pomocy społecznej, placówki całodobowej opieki, izby wytrzeźwień, młodzieżowe ośrodki wychowawcze, zakłady poprawcze, schroniska dla nieletnich).

RPO zwrócił uwagę na istotny problem związany z nierespektowaniem uprawnień KMPT. Niektóre jednostki Policji odmawiają pracownikom Biura RPO wydania nagrań z monitoringu obrazujących traktowanie osób zatrzymanych. Dzieje się tak mimo że MSWiA, na wniosek RPO, wydało wytyczne nakazujące Policji udostępnianie tych materiałów. – To bardzo istotne ograniczenie mandatu KMPT, które nie pozwala na rzetelną kontrolę traktowania osób zatrzymanych – zaznaczył Marcin Wiącek.

RPO pełni również funkcję tzw. organu równościowego na podstawie przepisów prawa UE. W 2025 r. wpłynęło 614 wniosków dot. naruszenia zakazu dyskryminacji. Większość z nich dotyczyła dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, ale także narodowość czy płeć.

RPO jest organem monitorującym wdrażanie Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, a także od 25 grudnia 2024 r. Rzecznik przyjmuje zgłoszenia zewnętrzne od sygnalistów. W 2025 r wpłynęło 690 zgłoszeń, z czego ok 30% spełniało warunki zgłoszenia zewnętrznego w świetle ustawy o ochronie sygnalistów. W Biurze RPO rozpoznanych zostało ponadto 14 zgłoszeń dotyczących naruszenia wolności lub praw jednostki.

W BRPO działają komisje ekspertów – ds. przeciwdziałania bezdomności, ds. zdrowia psychicznego, ds. zdrowia, ds. klimatu i przestrzeni, ds. osób starszych, ds. osób głuchych, a także Rada osób z niepełnosprawnościami. BRPO współpracuje regularnie z organizacjami pozarządowymi, w szczególności z koalicją organizacji pozarządowych Nasz Rzecznik. Na podstawie posiedzeń i kontaktów z ekspertami w ramach tych gremiów w BRPO przygotowywane są wystąpienia, organizowane konferencje, warsztaty, kampanie jak np. projekt wybory dostępne dla wszystkich zachęcający do kontroli lokali wyborczych z punktu widzenia ich dostosowania do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

W BRPO, we współpracy z placówkami naukowymi, prowadzone są również badania eksperckie. W szczególności w ostatnim czasie przeprowadzono badania nt.: molestowania i molestowania seksualnego w sporcie wyczynowym, realizacji przez gminy obowiązku dowozu dzieci z niepełnosprawnościami do placówek edukacyjnych, dostępu osób starszych do usług społecznych na terenach wiejskich, a także na temat bezpieczeństwo i godność jako elementy budujące dobrostan uczniów w spektrum autyzmu. Rekomendacje zawarte w raportach z tych badań są przedstawiane właściwym instytucjom oraz wykorzystywane w bieżącym rozpoznawaniu spraw.

Pracownicy Biura RPO przeprowadzili też liczne szkolenia i warsztaty jak np. warsztaty dotyczące prawa do dostępności realizowane wspólnie z PFRON, jak również szkolenia pracowników KMPT dla pracowników DPS, placówek całodobowej opieki, funkcjonariuszy policji, straży granicznej, służby więziennej czy studentów.

Rzecznik zwrócił uwagę, że regularnie odbywają się trójstronne spotkania zastępcy RPO Wojciecha Brzozowskiego i pracowników Biura RPO z przedstawicielami Ministra Sprawiedliwości i Służby Więziennej poświęcone bieżącemu omawianiu problemów związanych z kompetencjami RPO.

BRPO zorganizowało też liczne konferencje i seminaria dotyczące m.in. praw osób starszych, ośrodków interwencji kryzysowej, planowania i zagospodarowania przestrzennego, ochrony konsumentów w relacjach z bankami, kontroli operacyjnej czy środków zapobiegawczych.

Rzecznik zwrócił uwagę, że Biuro RPO nadal zmaga się z problemami finansowymi. Wskazał na zbyt niski budżet, zwłaszcza w części dotyczącej wynagrodzeń. Wynagrodzenia pracowników BRPO są nieadekwatne do ich kompetencji i nakładu pracy, a ponadto istotnie niższe od wynagrodzeń na analogicznych stanowiskach w innych instytucjach publicznych o porównywalnym statusie ustrojowym.

Więcej informacji na stronie Biura RPO