Czy faszyzm pojawia się nagle, czy przychodzi powoli, krok po kroku?Na blogu projektu #zatrzymajfaszyzm pojawił się nowy tekst.

Paula Sawicka, Przewodnicząca Rady Programowej Otwartej Rzeczpospolitej, stawia pytanie, które wielu osobom wydaje się dziś niewygodne: czy faszyzm może wracać jako proces, a nie jako nagłe wydarzenie?

Przypomina, że w historii zawsze zaczynało się podobnie. Najpierw pojawiał się wróg, którego można wskazać jako obcego. Potem język podziału, teorie spiskowe, pogarda wobec nauki i autorytetów. Wreszcie akceptacja dla ograniczania wolności i koncentracji władzy.

***

Faszyzm może być rozumiany na wiele sposobów. Nie ma tu czasu na omawianie jego definicji. Ale musimy powiedzieć, że gdy jedni używają słowa „faszyzm” do opisu wydarzeń w dzisiejszej przestrzeni publicznej, inni się oburzają, traktując to jak nadużycie, kamień obrazy. Kamień ciężki Holokaustem i innymi zbrodniami II wojny światowej. Bez względu na definicje to obciążenie jest nieusuwalne.

Nie oznacza to jednak, że mówienie o faszyzmie jest uprawnione dopiero, gdy zdarzy się najpotworniejsze. Faszyzmu nie opisujmy w kategoriach „jest – nie ma”. Przyjmijmy, że to przede wszystkim proces, faszyzm kroczący. I tak rozumiem temat debaty, skoro teza, której mam bronić brzmi: IDZIE FASZYZM.

Mówmy o faszyzmie jako sposobie zdobywania władzy. Władzy dążącej do państwa totalitarnego, wodzowskiego, nacjonalistycznego, korporacyjnego, antydemokratycznego, populistycznego. Nie zasłaniajmy się tym, że w nazwie partii Hitlera nie występuje przymiotnik „faszystowski”. Zamiast relatywizować sprawę i bagatelizować zjawisko, przyjrzyjmy się choćby pobieżnie co towarzyszyło pochodowi faszyzmu w Niemczech lat 1930-tych, zanim osiągnął jedno z najtragiczniejszych swoich stadiów w historii. I zapytajmy czy ten obraz coś nam przypomina.

• Wykreowanie INNEGO/OBCEGO, by wskazać go jako wroga i wywołać w społeczeństwie poczucie zagrożenia, skierować na niego gniew i urazę. Dla Hitlera to byli Żydzi, a także homoseksualiści, chorzy psychicznie, niepełnosprawni. Współcześnie ten katalog daje się dowolnie rozszerzać, ale obecność INNEGO nie okazała się niezbędna, wystarczy go nazwać – dlatego możliwy jest antysemityzm bez Żydów, a antyuchodźczość bez uchodźców.

– Kult narodu, a w jego służbie: język podziału ugruntowujący przekonanie o szczególnej roli i znaczeniu narodu, polityka historyczna, gloryfikująca przeszłość i mitologizująca historię;

– Kult patriarchalnej rodziny i roli kobiety – matki przysparzającej narodowi obywateli.

– Teorie spiskowe, kłamstwo, negowanie i deprecjonowanie nauki i kultury niepasujących do kreowanych mitów.

– Deklarowany antykomunizm i antylewicowość.

Te mechanizmy, działając jednocześnie, tworzą i wzmacniają podziały oraz kształtują społeczeństwo podatne na hasła autorytarnego przywództwa, społeczeństwo niepragnące wolności.

8 marca 1968 roku na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego odbył się wiec studentów, brutalnie stłumiony przez władze komunistyczne.

Symbol pokoleniowego buntu.

Początek brutalnej antysemickiej kampanii, która zmusiła do opuszczenia Polski 13 tysięcy obywateli i obywatelek żydowskiego pochodzenia.

Dzisiaj – 6 marca – obchodzimy Europejski Dzień Pamięci o Sprawiedliwych.

Ustanowiony przez Parlament Europejski w maju 2012 roku z inicjatywy działającego we Włoszech Komitetu Światowego Ogrodu Sprawiedliwych (GARIWO).

Nie jest to data przypadkowa. Tego dnia zmarł Mosze Bejski, urodzony w Polsce inicjator Ogrodów Sprawiedliwych w Jerozolimie oraz współtwórca definicji Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Sprawiedliwy jest pojęciem szerszym w stosunku do przyznawanego przez Yad Vashem tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata – honorowego odznaczenia nadawanego przez państwo Izrael osobom nieżydowskiego pochodzenia za pomoc okazaną Żydom podczas II wojny światowej. Sprawiedliwi, poza obroną godności człowieka w czasie Zagłady, sprzeciwiali się ludobójstwu Ormian, udzielali pomocy ofiarom wojny w Rwandzie, Kambodży czy w czasie czystek etnicznych w byłej Jugosławii oraz występowali w obronie wolności w reżimach totalitarnych.

Khosrow Alikordi, Dimityr Peszew, Frozan Safi to osoby, które decyzją Komitetu Fundacji Ogrodu Sprawiedliwych w 2026 r. dołączają do grona Sprawiedliwych.

Khosrow Alikordi (1979–2025) irański prawnik i obrońca praw człowieka, znany z bezkompromisowej obrony więźniów politycznych, uczestników protestów oraz rodzin ofiar represji państwowych.

Dimitar Peshev (1894–1973) bułgarski prawnik i polityk, wiceprzewodniczący parlamentu Bułgarii w czasie II wojny światowej. Zapisał się w historii jako inicjator parlamentarnej interwencji, która w marcu 1943 roku doprowadziła do wstrzymania deportacji około 48 tysięcy bułgarskich Żydów.

Frozan Safi (1992–2021) afgańska obrończyni praw kobiet, działaczka społeczna i wykładowczyni ekonomii na Uniwersytecie w Balchu. Po przejęciu władzy przez talibów w sierpniu 2021 roku zaangażowała się w organizowanie protestów przeciwko drastycznemu ograniczaniu praw kobiet, w tym zakazom edukacji, pracy i udziału w życiu publicznym.

W związku z obchodami ustanowionego przez ONZ Międzynarodowego Dnia Walki z Dyskryminacją Rasową Parafia Ewangelicko-Reformowana zaprasza do udziału w nabożeństwie, które organizowane jest już po raz czwarty.

W sobotę, 21 marca, o godzinie 10.00, w kościele Ewangelicko-Reformowanym przy alei „Solidarności” 74 odbędzie się ekumeniczne nabożeństwo w intencji uchodźców oraz mniejszości narodowych w Polsce. Wezmą w nim udział duchowni i wierni różnych religii i konfesji, a także osoby niewierzące, podzielające ideę sprzeciwu wobec dyskryminacji i wykluczenia. Nabożeństwo poprowadzi ks. Michał Jabłoński.

Drodzy Członkowie i Członkinie, Sympatycy i Sympatyczki,

z okazji Dnia Organizacji Społecznych składamy Wam serdeczne podziękowania za to, że współtworzycie wspólnotę skupioną wokół działań Stowarzyszenia Otwarta Rzeczpospolita.

Od lat razem sprzeciwiamy się antysemityzmowi, ksenofobii i wszelkim formom dyskryminacji. Reagujemy na mowę nienawiści, monitorujemy jej przejawy w życiu publicznym i upominamy się o odpowiedzialność za słowo. Stoimy na straży wartości demokratycznych i konsekwentnie przypominamy, że godność każdego człowieka nie podlega negocjacjom.

W tym szczególnym dniu życzymy nam wszystkim wytrwałości, odwagi i solidarności. Niech nie zabraknie nam siły do reagowania wtedy, gdy przekraczane są granice debaty publicznej, oraz determinacji w budowaniu Rzeczypospolitej otwartej – opartej na szacunku i odpowiedzialności.

Jeśli bliskie są Wam nasze działania, zachęcamy do dalszego wsparcia – także poprzez przekazanie 1,5% podatku na rzecz Stowarzyszenia. To realna pomoc, która pozwala nam skutecznie interweniować i działać tam, gdzie pojawia się nienawiść i wykluczenie.

Dziękujemy, że jesteście z nami!
Razem możemy więcej!

W tegorocznej edycji Konkursu Prac Magisterskich im. Jana Józefa Lipskiego otrzymaliśmy aż 45 zgłoszeń – to najwięcej w ostatnich dziesięciu latach!

Lista prac magisterskich zakwalifikowanych do XXXI edycji Konkursu im. Jana Józefa Lipskiego

Nagrody przyznajemy autorkom i autorom najlepszych prac magisterskich z obszaru humanistyki i nauk społecznych dotyczących zjawisk mających miejsce od XIX w. do współczesności, których tematyka jest bliska zainteresowaniom badawczym i aktywności społecznej Patrona konkursu.

Tak duża liczba zgłoszeń to dowód na to, że młode badaczki i młodzi badacze w całej Polsce podejmują ważne, odważne i potrzebne tematy.

Nagrody finansujemy m.in. dzięki wsparciu darczyńców. Dlatego prosimy o wsparcie funduszu konkursowego.

Możesz pomóc:

– przekazując darowiznę na fundusz konkursowy – wpłat można dokonywać na konto 14 1020 1055 0000 9102 0146 3298 z dopiskiem Konkurs im. J. J. Lipskiego
– przekazując 1,5% podatku na rzecz Stowarzyszenia Otwarta Rzeczpospolita – KRS: 0000123605

To właśnie z darowizn i przekazanego 1,5% finansujemy nagrody dla autorek i autorów wyróżnionych prac.

Szanowni Państwo, Drodzy Przyjaciele,

Od 1999 roku Otwarta Rzeczpospolita przeciwdziała nienawiści w przestrzeni publicznej. Robimy to dzięki wsparciu ludzi dobrej woli, którym bliskie są ideały społeczności wolnej od uprzedzeń, szanującej drugiego człowieka, upominającej się o jego godność.

Dziękujemy za to wsparcie i polecamy się życzliwej uwadze przy rozliczaniu tegorocznych zeznań podatkowych.

Wpływ z 1,5% Państwa podatku to nie tylko wsparcie finansowe, ale też sygnał, że nasze działania mają sens.

Ze środków tych możemy kontynuować naszą działalność strażniczą i interwencyjną, prowadzić monitoring nienawistnych treści, organizować debaty publiczne i nagradzać najlepsze prace magisterskie w Konkursie im. Jana Józefa Lipskiego.