16 grudnia 1922 roku został zastrzelony nowo wybrany pierwszy prezydent Polski Gabriel Narutowicz. Napastnikiem był powiązany z endecją malarz Eligiusz Niewiadomski.

Śmierć pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej wywołała wzburzenie, a „Kurier Polski” pisał, iż „płomień do pochodni [Niewiadomskiego] wyszedł z tej atmosfery nienawiści i gwałtu, którą wytworzyły złe duchy Polski w dniach ostatnich”. Albowiem zaprzysiężenie Narutowicza poprzedziła kampania nienawiści, której oś stanowił zarzut, że jest on „prezydentem mniejszości” wybranym z poparciem PSL „Piast” i mniejszości narodowych.

Hołd pierwszemu prezydentowi Rzeczypospolitej złożył Julian Tuwim.

Pogrzeb prezydenta Narutowicza

Krzyż mieliście na piersi, a brauning w kieszeni.
Z Bogiem byli w sojuszu, a z mordercą w pakcie,
Wy, w chichocie zastygli, bladzi, przestraszeni,
Chodźcie, głupcy, do okien – i patrzcie! i patrzcie!
Z Belwederu na Zamek, tętnicą Warszawy,
Alejami, Nowym Światem, Krakowskiem Przedmieściem,
Idzie kondukt żałobny, krepowy i krwawy:
Drugi raz Pan Prezydent jest dzisiaj na mieście.
Zimny, sztywny, zakryty chorągwią i kirem,
Jedzie Prezydent Martwy a wielki stokrotnie.
Nie odwracając oczu! Stać i patrzeć, zbiry!
Tak! Za karki was trzeba trzymać przy tym oknie!
Przez serce swe na wylot pogrzebem przeszyta,
Jak Jego pierś kulami, niech widzi stolica
Twarze wasze, zbrodniarze – i niech was przywita
Strasznym krzykiem milczenia żałobna ulica.

Na przestrzeni minionych kilku lat w przestrzeni publicznej zauważyć mogliśmy wzmożenie i zintensyfikowanie treści nienawistnych wobec przedstawicieli i przedstawicielek grup obcych w trakcie kampanii politycznych. Fala nienawiści zapoczątkowana antyuchodźczą kampanią parlamentarną Prawa i Sprawiedliwości w 2015 roku, kontynuowana była przez polityków i polityczki tej partii również w latach 2019 i 2020. Wtedy to osoby LGBT+ były głównym „kozłem ofiarnym” polityków i polityczek. W 2023 roku w kampanii parlamentarnej PiS ponownie dominowały treści antyuchodźcze i antyimigranckie. W tym czasie uchodźcy przedstawiani byli jako zagrażający Polakom i Polkom, a poczucie zagrożenia budowane było na dwa sposoby. Po pierwsze, często mówiono o obronie granic, w tym przede wszystkim granicy polsko-białoruskiej. Po drugie, konsekwentnie wspominano o przestępczości związanej z osobami pochodzącymi z innych krajów.

Wykorzystanie treści motywowanych uprzedzeniami jako narzędzia w trakcie kampanii politycznej ma poważne konsekwencje społeczne. Przede wszystkim, debata publiczna o tak nienawistnym wydźwięku narusza podstawowe konstytucyjne prawa i wolności obywatelskie. Taka forma debaty publicznej negatywnie wpływa także na społeczeństwo poprzez kreowanie norm przyzwalających na otwarte wyrażanie wrogości czy wręcz nienawiści wobec osób z grup obcych.  To zaś przyczynia się do wzrostu dyskryminacji oraz spadku tolerancji wobec różnorodności w Polsce. Wreszcie, obecność uprzedzeń  w przestrzeni publicznej bezpośrednio przekłada się na funkcjonowanie osób należących do mniejszości, znacząco obniżając ich szeroko rozumiany dobrostan. Nienawistne komunikaty m.in. obniżają poczucie bezpieczeństwa, powodują wzrost objawów depresji, a nawet prowadzą do nasilenia myśli samobójczych wśród osób będących ich odbiorcami.

Świadomi tych następstw, postanowiliśmy przyjrzeć się temu, jaki język wobec grup obcych stosowany był w ogólnokrajowych i lokalnych mediach przy okazji kampanii prezydenckiej w 2025 roku. Celem niniejszego raportu, przygotowanego przez Stowarzyszenie Otwarta Rzeczpospolita we współpracy z badaczami i badaczkami z Uniwersytetu SWPS, Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk oraz Uniwersytetu Warszawskiego, jest prezentacja i omówienie wyników przeprowadzonego przez nas monitoringu.

Obecnie, inaczej niż kiedyś, policjanci przyjmujący zawiadomienia o podejrzeniu przestępstwa z nienawiści nie okazują lekceważenia. Zmierzamy więc w dobrą stronę. Prawo daje wiele narzędzi chroniących przed dyskryminacją, ale problem tkwi w ich stosowaniu, choćby przez dowolność interpretacji skarżonych zachowań. Tymczasem prawo jest jedno – mówi w rozmowie z Aleksandrą Partyk z serwisu prawo.pl Paula Sawicka – przewodnicząca Rady Programowej Stowarzyszenia Otwarta Rzeczpospolita i wiceprezeska Fundacji Pomocy Ofiarom Przestępstw.

10 grudnia przypada Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka, tego dnia kończy się też obchodzenie „16 Dni Akcji Przeciwko Przemocy ze względu na Płeć”. 

Aleksandra Partyk: Porozmawiajmy o tolerancji i dyskryminacji. Czy Pani zdaniem obecnie wiele grup społecznych można uznać za dyskryminowane?

Paula Sawicka: Krótka odpowiedź brzmi: tak, wiele. Wymieńmy: ze względu na rasę i narodowość, religię i płeć, światopogląd, wiek, niepełnosprawność. Dyskryminacja jakichkolwiek grup społecznych jest skutkiem wzbudzania nienawiści do nich. Mówmy zatem o nienawiści rasowej, religijnej itd.  Zmieniająca się dynamicznie rzeczywistość i poszerzanie się świata jednostek zmusza, by dostrzec, że są wśród nas ludzie inni niż my. Odrzucanie ich, bo są obcy, dyskryminowanie to jeden ze sposobów radzenia sobie z nieznanym. Służy temu uogólnione i uproszczone, stereotypowe, zazwyczaj nieprawdziwe postrzeganie tej innej grupy – jako gorszej, godnej pogardy, a zarazem zagrażającej. Stereotypy, uprzedzenia zakorzenione w świadomości zbiorowej i podtrzymujące strach przed obcym istnieją w życiu społecznym od zawsze. Napędzała je odmienność wynikająca m.in. z religii czy koloru skóry. A wzmocniło rozbudzone współcześnie poczucie narodowe. Stereotypy rasistowskie, antysemickie, religijne są silnie zakorzenione w świadomości społecznej. Ludzkość może się niechlubnie poszczycić wykorzystywaniem nienawiści przez nie wzbudzanej do wszczynania krwawych wojen. Sytuacja społeczna i geopolityczna sprawia, że dziś w przestrzeni publicznej pojawiają się ludzie dyskryminowani, lecz do niedawna pozostający w ukryciu lub naszej przestrzeni nieobecni. Niechęć i wrogość wobec nich była powszechnie tolerowana. Obojętność wobec zła dyskryminacji to druga twarz nienawiści. Przykładowo, homoseksualizm akceptowany w starożytności, a następnie przez stulecia potępiany wyszedł z ukrycia i w dobie równości praw obywatelskich osoby nieheteronormatywne zasadnie żądają ich dla siebie. Społecznicy odradzającego się życia obywatelskiego w Polsce po 1989 r. przywracali do życia społecznego, wstydliwie skazane na życie w ukryciu osoby i dzieci z niepełnosprawnościami. Obecne są silne ruchy kobiet żądających równego traktowania. Wszyscy ci inni, postrzegani jako obcy i zagrażający wzbudzają niechęć, nienawiść i skłonność do dyskryminowania ich jako gorszych, niepełnowartościowych członków społeczeństwa. Uchodźcy, migranci to kolejne dyskryminowane z powodu inności i obcości grupy.

Obecnie, inaczej niż kiedyś, policjanci przyjmujący zawiadomienia o podejrzeniu przestępstwa z nienawiści nie okazują lekceważenia. Zmierzamy więc w dobrą stronę. Prawo daje wiele narzędzi chroniących przed dyskryminacją, ale problem tkwi w ich stosowaniu, choćby przez dowolność interpretacji skarżonych zachowań. Tymczasem prawo jest jedno – mówi w rozmowie z Aleksandrą Partyk z serwisu prawo.pl Paula Sawicka – przewodnicząca Rady Programowej Stowarzyszenia Otwarta Rzeczpospolita i wiceprezeska Fundacji Pomocy Ofiarom Przestępstw.

10 grudnia przypada Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka, tego dnia kończy się też obchodzenie „16 Dni Akcji Przeciwko Przemocy ze względu na Płeć”. 

Aleksandra Partyk: Porozmawiajmy o tolerancji i dyskryminacji. Czy Pani zdaniem obecnie wiele grup społecznych można uznać za dyskryminowane?

Paula Sawicka: Krótka odpowiedź brzmi: tak, wiele. Wymieńmy: ze względu na rasę i narodowość, religię i płeć, światopogląd, wiek, niepełnosprawność. Dyskryminacja jakichkolwiek grup społecznych jest skutkiem wzbudzania nienawiści do nich. Mówmy zatem o nienawiści rasowej, religijnej itd.  Zmieniająca się dynamicznie rzeczywistość i poszerzanie się świata jednostek zmusza, by dostrzec, że są wśród nas ludzie inni niż my. Odrzucanie ich, bo są obcy, dyskryminowanie to jeden ze sposobów radzenia sobie z nieznanym. Służy temu uogólnione i uproszczone, stereotypowe, zazwyczaj nieprawdziwe postrzeganie tej innej grupy – jako gorszej, godnej pogardy, a zarazem zagrażającej. Stereotypy, uprzedzenia zakorzenione w świadomości zbiorowej i podtrzymujące strach przed obcym istnieją w życiu społecznym od zawsze. Napędzała je odmienność wynikająca m.in. z religii czy koloru skóry. A wzmocniło rozbudzone współcześnie poczucie narodowe. Stereotypy rasistowskie, antysemickie, religijne są silnie zakorzenione w świadomości społecznej. Ludzkość może się niechlubnie poszczycić wykorzystywaniem nienawiści przez nie wzbudzanej do wszczynania krwawych wojen. Sytuacja społeczna i geopolityczna sprawia, że dziś w przestrzeni publicznej pojawiają się ludzie dyskryminowani, lecz do niedawna pozostający w ukryciu lub naszej przestrzeni nieobecni. Niechęć i wrogość wobec nich była powszechnie tolerowana. Obojętność wobec zła dyskryminacji to druga twarz nienawiści. Przykładowo, homoseksualizm akceptowany w starożytności, a następnie przez stulecia potępiany wyszedł z ukrycia i w dobie równości praw obywatelskich osoby nieheteronormatywne zasadnie żądają ich dla siebie. Społecznicy odradzającego się życia obywatelskiego w Polsce po 1989 r. przywracali do życia społecznego, wstydliwie skazane na życie w ukryciu osoby i dzieci z niepełnosprawnościami. Obecne są silne ruchy kobiet żądających równego traktowania. Wszyscy ci inni, postrzegani jako obcy i zagrażający wzbudzają niechęć, nienawiść i skłonność do dyskryminowania ich jako gorszych, niepełnowartościowych członków społeczeństwa. Uchodźcy, migranci to kolejne dyskryminowane z powodu inności i obcości grupy.

Dzisiaj 10 grudnia – Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka.

W tym dniu wracamy do słów prof. Wiktora Osiatyńskiego – jednego z największych orędowników praw człowieka w Polsce. Prof. Osiatyński mówił, że „prawa człowieka to tylko jedna z zasad, które powinny obowiązywać w demokratycznym państwie prawa„.

Życzymy nam wszystkim, aby przestrzeganie praw człowieka było standardem, o który nie trzeba walczyć i upominać się, zwłaszcza w państwie demokratycznym.

Przypomnijmy, że prawa człowieka są:

powszechne przyrodzone niezbywalne nienaruszalne naturalne niepodzielne

List można podpisać za pośrednictwem portalu Avaaz

Z niepokojem i stanowczym sprzeciwem przyjmujemy informację o XVII Konferencji Prawicy Wolnościowej. Czas na zmiany!”, która ma odbyć się w dniach 28–30 listopada 2025 roku w warszawskim Prześwicie – placówce funkcjonującej jako Kolektywna Instytucja Kultury w budynku należącym do miasta stołecznego.

Program konferencji obejmuje m.in. pokazy filmów oraz wykłady osób znanych z szerzenia skrajnych, nienawistnych narracji nacechowanych ideologicznie, wykorzystujących historię do propagowania teorii spiskowych, antagonizowania społeczeństwa oraz podsycania uprzedzeń. Szczególny niepokój budzą zapowiedziane wystąpienia i premiery dotyczące rzekomo prawdziwych wersji historii, które od lat służą środowiskom skrajnej prawicy do relatywizowania zbrodni, odrzucania ustaleń badań naukowych oraz promowania narracji naruszających godność i bezpieczeństwo grup mniejszościowych.

Wśród prelegentów znaleźli się m.in. Grzegorz Braun, Tomasz Sommer, Stanisław Michalkiewicz, Janusz Korwin-Mikke — osoby od dawna kojarzone z działalnością, która w debacie publicznej budzi sprzeciw, przede wszystkim z powodu wypowiedzi o charakterze antysemickim, antyukraińskim, ksenofobicznym, homofobicznym. To osoby, które z szerzenia nienawiści do wszelkich mniejszości uczyniły oręż politycznej walki. Wystąpienia tego rodzaju, prezentowane w przestrzeni publicznej, sprzyjają przyzwalaniu na obecność mowy nienawiści w przestrzeni publicznej i  dalszej radykalizacji życia społecznego.

Nasze oburzenie budzi fakt, że wydarzenie tej rangi o tak jednoznacznie ideologicznym profilu ma odbyć się w budynku miejskim — w instytucji kultury, której misją powinno być budowanie przestrzeni dla dialogu, edukacji i wzajemnego szacunku. Lokal znajduje się w zasobie komunalnym miasta, zatem miasto odpowiada za to jak jest użytkowany, nawet jeśli jest bezumownie zajmowany przez Fundację Prześwit .

Dlatego oczekujemy od władz miasta stołecznego Warszawy oraz dzielnicy Śródmieście podjęcia kolejnej próby unormowania statusu tego lokalu tak, aby kolejne tego typu hańbiące wydarzenia nie odbywały się w przestrzeniach pozostających pod zarządem instytucji publicznych. Warto przypomnieć, że jednym z organizowanych w lokalu wydarzeń była tegoroczna Pierwsza Powojenna „Konferencja Żydoznawcza”, która stała się areną głoszenia haseł antysemickich.

Reakcja jest naszym obowiązkiem wynikającym zarówno z wartości, którymi powinno kierować się demokratyczne państwo prawa, jak i z elementarnej odpowiedzialności za kształt życia społecznego w naszym mieście.

Paula Sawicka – Przewodnicząca Rady Programowej

Damian Wutke – Prezes Zarządu

Akces do listu zgłosiły również Konferencja Ambasadorów RP oraz Forum Długiego Stołu.

List w pdf

***

Projekt finansowany przez Unię Europejską. Poglądy i opinie wyrażone w materiałach są wyłącznie poglądami autorów i nie muszą odzwierciedlać stanowiska Unii Europejskiej ani Agencji. Ani Unia Europejska, ani organ przyznający dofinansowanie nie ponoszą za nie odpowiedzialności.

Publikujemy tekst Przemysława Wiszniewskiego, członka Zarządu Otwartej Rzeczpospolitej, będący refleksją po kolejnych obchodach Dnia Niepodległości. Tekst został opublikowany w Gazecie Wyborczej.

Cały dzień grabiłem liście w ogrodzie, zostawiwszy stertę dla jeży, nadmiar popakowałem w worki. Basia upichciła pyszną pomidorową. Wiem, wiem, powinien być żurek, ale to przy innej okazji. Jak powinno się celebrować Narodowe Święto Niepodległości? Nie wiem, chyba nie ma szczególnych zaleceń. Gdy w nazwie pojawia się epitet „narodowy”, od razu nabieram dystansu, bo unikam tego, co bombastyczne i tromtadrackie.

Historię Polski znam dość dokładnie, z podręczników i przekazów rodzinnych, a także na podstawie własnych doświadczeń życiowych, naznaczonych historycznymi odpryskami. Czy jestem patriotą? Mam wątpliwości, gdyż brak na moim ciele tatuażu z orłem i nie owijam się flagą. 11 listopada stanowczo nie warto nam wychodzić z domu, nie ze strachu, raczej z potrzeby kontestowania. Patriotyzm na pokaz jest tyleż groteskowy, co niewiarygodny.

Moje miasto tego dnia przechodzi we władanie brunatnych koszul i z tego powodu zazdroszczę innym miastom, zwłaszcza Gdańskowi, gdzie dziś przebywał premier Tusk, zaledwie osiem lat starszy ode mnie, więc prawie rówieśnik. Znakomicie sobie radzi politycznie mimo złożonej sytuacji, zaś jego bodaj największym osiągnięciem z mojego punktu widzenia jest powołanie Waldemara Żurka na ministra sprawiedliwości.