Film Jolanty Dylewskiej składa się z dwóch części: Całość trwa 1 godz.15 minut.

•    pierwsza – 15 minutowa etiuda filmowa, w której przy pomocy zwolnionego obrazu i muzyki została zaprezentowana historia warszawskiego getta
•    druga –  kronika powstania w warszawskim getcie opowiedziana przez Marka Edelmana, dowódcę Żydowskiej Organizacji Bojowej.

Autorką filmu, reżyserem, scenarzystą jest Jolanta Dylewska (wykładowca na Wydziale Reżyserii i Wydziale Operatorskim PWSFTViT w Łodzi), która w „specjalny” sposób wykorzystała materiał filmowy, nakręcony w większości przez Niemców w Warszawskim Getcie. Ten „specjalny” sposób – zwolniony ruch, kadrowanie klatek, zbliżenia postaci – pozwala odbiorcy zwrócić uwagę na indywidualne losy Żydów, przeżycia anonimowych, wydawałoby się, postaci z tłumu - przede wszystkim dzieci.

Film, nakręcony w 1993 roku, został nagrodzony na międzynarodowych festiwalach w Lipsku, San Francisco i Monachium w kategorii historycznych filmów dokumentalnych.

Film można wykorzystać na zajęciach języka polskiego ( szczególnie przed analizą reportażu Hanny Krall Zdążyć przed Panem Bogiem oraz wiersza Campo di Fiori Czesława Miłosza), historii, wiedzy o społeczeństwie, religii, etyki, a w niektórych sytuacjach również na lekcjach wiedzy o kulturze i zajęciach pozalekcyjnych. Wskazane jest, aby nauczyciel prowadzący zajęcia, wcześniej zapoznał się z filmem i przygotował niektóre fragmenty do ekspozycji, dyskusji.

Propozycja I

Dla klasy licealnej/gimnazjalnej posiadającej wiedzę o podstawowych wydarzeniach z okresu okupacji hitlerowskiej w Polsce.

Celem lekcji jest:

• zapoznanie z przebiegiem powstania w warszawskim getcie.

• poznanie różnorodnych zachowań ludzi w sytuacjach ekstremalnych.

• zwrócenie uwagi na relacje polsko-żydowskie w okresie powstania.

Wykorzystujemy drugą część filmu (od 15 minuty) - opowiadanie Marka Edelmana o przebiegu powstania w getcie warszawskim w kwietniu-maju 1943 roku.

Czas trwania - 90 minut (film  - 60 min. + komentarze, dyskusja, ew. praca w grupach)

Przebieg lekcji

Przed włączeniem filmu należy/można:

• przypomnieć wydarzenia z lat 1939-1942 związane z losami ludności żydowskiej warszawskiego getta –  w tym celu korzystamy z podręczników (patrz również dodatkowa bibliografia), kalendarium i mapki.

• zapisać na tablicy/planszy pytania:

Dlaczego zdecydowano się na stawienie oporu wobec likwidacji getta?
Jakie były cele powstańców?  
Co w odczuciu powstańców było ich sukcesem, co traktowali jako zwycięstwo?
Jakie zachowania/reakcje wymienionych w filmie osób wzbudzają wyjątkowe emocje, są kontrowersyjne, szokują?
Jak odbierasz sposób relacjonowania zdarzeń przez Marka Edelmana?

• w przypadku podziału na grupy można rozdać uczniom kartki z różnymi pytaniami: (także innymi), a po zakończeniu projekcji prosić o przedstawienie odpowiedzi.

Propozycja II

Zajęcia dla uczniów dojrzałych, zdolnych do refleksji przy odbiorze obrazu artystycznego, wskazana niewielka, około 20-osobowa grupa, kameralne, zaciemnione pomieszczenie.

Wykorzystujemy pierwszą, 15 minutową część filmu.

Czas trwania spotkania około 45 minut

Celem spotkania/ lekcji, jest:

• zapoznanie z etapami eksterminacyjnej polityki niemieckiej wobec ludności żydowskiej w latach 1939 - 42,

• wykazanie, że  historię zbiorowości można pokazywać  i poznawać na przykładzie losów jednostek ( np. 12 minuta filmu – dzieci zapędzane do wagonów, ich wyraz twarzy, zachowania, gesty)

• ukazanie roli reżyseria, scenarzysty, operatora i montażysty filmu – artystów, twórców

• ukazanie znaczenia dokumentów filmowych (można powiedzieć i o innych „klasycznych” źródłach historycznych), które w dzisiejszych, dynamicznych czasach przegrywają z kinem akcji i grafiką komputerową,

• wzbudzenie empatii.

Przebieg zajęć

Umożliwiamy uczniom przeczytanie - pokazanego w pierwszej minucie - wykazu rozporządzeń niemieckiej, okupacyjnej administracji i stawiamy pytania.

• Jaki charakter mają zakazy i ograniczenia zastosowane wobec Żydów?

• Jak się czują Żydzi odbierając kolejne restrykcyjne zarządzenia?

• Jak czują się rozkazodawcy, jakie idee, założenia im przyświecają?

• Czy dziś w Twoim otoczeniu, w Polsce, Europie, świecie, spotykamy się z podobnymi zarządzeniami?

• Co wyraża obraz żydowskiego starca pokazanego pierwszej minucie projekcji (też można zatrzymać kadr), co może myśleć ten człowiek?
  

Odbywa się pierwsza część dyskusji, pogadanki nauczającej.

Dalsza część filmu to obrazy charakterystyczne dla kolejnych lat okupacji 1940, 1941, 1942.

Proponujemy obejrzenie filmu do 15 minuty i stawiamy kolejne pytania.

• Jakie uczucia i zachowania ludzi (w obliczu jakich wydarzeń) obserwujemy na ekranie? (wykorzystujemy także kilka powielonych egzemplarzy kalendarium, wiedzę z podręczników proponowanych w bibliografii)

• Dlaczego autorka filmu eksponuje twarze i postacie dzieci?

• Dlaczego autorka spowolniła kadry filmowe?

• Co mógł myśleć operator kamery? Jakim był człowiekiem?

• Dlaczego pokazane wydarzenia mogły mieć miejsce?

• Czy dziś w Europie, świecie, spotykamy się z podobnymi wydarzeniami? Czy je akceptujemy, czy i jak im zapobiegamy?

Kalendarium

Rok 1939
Rejestracja i wyodrębnienie Żydów spośród ludności Warszawy. Uznanie przez okupanta Rady Żydowskiej (Judenrat) z Adamem Czernikowem na czele. Nasilające się ograniczenia w życiu ekonomicznym i religijnym dotyczące w szczególności Żydów.

Rok 1940
Rozporządzenia o ograniczeniu miejsca poruszania się i zamieszkania w wyznaczonych rejonach miasta, wznoszenie barier, zasieków i murów wokół części miasta przeznaczonej dla Żydów. 15/16 listopada 1940 ustanowienie przez Niemców zamkniętej żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej w okupowanej Warszawie. Zakaz opuszczania i wchodzenia do getta bez specjalnych przepustek. Izolowanie w getcie blisko 400 000 ludzi.

Rok 1941
Do warszawskiego getta Niemcy zapędzają żydowską ludność z okolicznych miast i miasteczek. Pozbawiona środków do życia, zostaje pod opieką żydowskich organizacji samopomocowych, które nie są w stanie zapobiec tragedii tysięcy przesiedleńców. W izolowanym getcie, w którym racje żywnościowe wydzielane przez Niemców, nie wystarczają na przeżycie, zaczynają szerzyć się choroby, a śmierć z głodu i zimna staje się codziennością.

Rok 1942
Liczba zmarłych z głodu, chorób i zimna sięga 100 000. Hitlerowcy podejmują plan masowej eksterminacji pozostałej przy życiu ludności getta. Przygotowują w tym celu specjalne ośrodki zagłady, w których zainstalowane urządzenia pozwalają na wymordowanie nawet kilku tysięcy ludzi w ciągu dnia. 22 lipca 1942, pod pozorem przesiedlenia do prac na wschodzie, rozpoczyna się akcja wywożenia do Treblinki. Na Umschlagplatz - kolejowy plac przeładunkowy u zbiegu ulic Stawki i Dzikiej –- codziennie zapędza się po kilka tysięcy ludzi, w pierwszej kolejności dzieci, kobiety, starców (5 sierpnia do Treblinki wywiezione zostały dzieci z domu sierot Janusza Korczaka). W ciągu dwóch miesięcy wywieziono około 300 000 ludzi. W zmniejszonym getcie pozostało około 60 tysięcy ludzi najczęściej młodych, sprawnych, których Niemcy zostawili jako tanią siłę roboczą.

Biogramy

Marek Edelman ur. w 1921 r. w Homlu – działacz polityczny i społeczny, lekarz kardiolog. Wychowany w rodzinie zaangażowanej w działalność polityczną, socjalistyczną. W czasie II wojny światowej był członkiem Żydowskiego Związku Robotniczego - BUND, w 1942 r. współzałożycielem Żydowskiej Organizacji Bojowej. Uczestnik powstania w getcie warszawskim, a po śmierci M. Anielewicza, ostatni przywódca bojowników ŻOB podczas walk. Uczestnik powstania warszawskiego. Od 1946 r. na stałe zamieszkał w Łodzi. W l. 60., szykanowany, nie wyjechał z Polski.  Działalność opozycyjną rozpoczął w połowie lat 70. W 1976 r. był jednym z sygnatariuszy Listu 101 intelektualistów przeciwko zmianom konstytucji, skierowanego do władz PRL. Współpracownik Komitetu Obrony Robotników i działacz podziemnej Solidarności. W 1981 r., w stanie wojennym internowany. W 1988 r. działał w Komitecie Obywatelskim przy Lechu Wałęsie. Brał udział w obradach Okrągłego Stołu. W latach 1989-93 był posłem na Sejm. Obecnie jest członkiem Partii Demokratycznej – demokraci.pl. Jest autorem książek "Getto walczy", "Strażnik" i medycznej „Zawał serca” . Jego losy spisała Hanna Krall w reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem”. W 1998 roku został wyróżniony najwyższym polskim odznaczeniem – Orderem Orła Białego.
„Nie to ważne, kto i gdzie strzelał, jak i którędy przeskoczył. Nie chodzi mi o dawanie świadectwa żołnierskiej dzielności. Prawdopodobnie byliśmy dzielni. No i co z tego? I tak zostaliśmy pokonani. Ja chcę świadczyć o wartościach, o mężczyznach i kobietach, o miłości i polityce, braterskich więziach” – fragment książki M. Edelmana „Strażnik”

Jurgen Stroop ur. 1895 r. wychowywał się w ubogiej rodzinie, gdzie od dzieciństwa wpajano mu wierność do tradycji germańskiej. Swoją edukację zakończył na szkole podstawowej. Po wybuchu I wojny światowej zaciągnął się ochotniczo do piechoty. Od 1932 w NSDAP. Po wybuchu II wojny pełnił służbę w Polsce od 1942 prowadził akcje przeciwko ruchowi oporu na Ukrainie i Kaukazie, następnie, jako komendant policji w dystrykcie Galicja doskonalił techniki masowej eksterminacji Żydów. W IV 1943 r. przybył do Warszawy nadzorować deportację Żydów z getta do obozu masowej zagłady w Treblince. Od 19 IV do 16 V 1943 przeprowadził akcję likwidacyjną getta warszawskiego, podczas której wybuchło w nim powstanie. Stroop sporządził nawet raport i album o samej akcji, (kopia znajduje się w Instytucie Pamięci Narodowej). Aresztowany  przez Amerykanów w 1947 r. został skazany na karę śmierci. Przekazany Polsce i osądzony za wcześniejsze zbrodnie popełnione na ludności polskiej i żydowskiej (zwłaszcza za likwidację getta warszawskiego). Ponownie skazany na karę śmierci przez powieszenie. Został stracony w 1952 r.
W okresie od 2 III do 11 XI 1949 był przetrzymywany w jednej celi z Kazimierzem Moczarskim, któremu opowiedział historię swego życia. Relacja Moczarskiego z rozmów ze Stroopem ukazała się w formie książki pt. Rozmowy z katem.

Słowniczek terminów

Getto centralne zwane też gettem szczątkowym - obszar między ulicami Gęsią, Smoczą, Stawki i Bonifraterską wyznaczony przez Niemców dla około 60 tys. Żydów pozostawionych po wywózkach z lipca-września 1942 roku. Poza nim funkcjonowały szopy.
Szaulisi – żołnierze kolaborujących z Niemcami oddziałów litewskich.
Szopy – niemieckie zakłady przemysłowe uruchomione w Warszawie produkujące w oparciu o darmową, żydowską siłę roboczą.

Bibliografia:

R. Szuchta, P. Trojański – Holokaust – zrozumieć dlaczego. Warszawa 2006.
Pamięć. Historia Żydów polskich przed, w czasie i po Zagładzie – red. nauk. prof. F. Tych Warszawa 2004.
Wskazane jest zapoznanie zainteresowanych uczniów z filmem J. Dylewskiej „912 dni – historia warszawskiego getta”.

Opracowanie –  Bogusław Jędruszczak