Cele lekcji

 

 

Po zakończeniu lekcji uczeń powinien:

- Znać historię warszawskiego getta oraz skalę Zagłady warszawskich Żydów w latach 1940-1943

- Umieć odnaleźć historyczne miejsca w Warszawie związane z zagładą Żydów

- Rozumieć historyczną i symboliczną rolę Umschlagplatzu w zagładzie warszawskich Żydów

Uwagi dotyczące prowadzenia zajęć:

Temat zajęć związany jest przede wszystkim z lekcją historii, ale może być zrealizowany na lekcjach języka polskiego, wiedzy o społeczeństwie, na lekcjach wychowawczych.

Dla młodzieży ze szkół warszawskich zaproponowane zajęcia mogą się odbyć podczas wycieczki do centrum i połączone być mogą z odwiedzeniem „Ohelu” czyli instalacji funkcjonującej w miejscu powstającego Muzeum Historii Żydów Polskich.

Dla młodzieży z miejscowości podwarszawskich wycieczkę można powiązać z losami przedwojennych żydowskich mieszkańców ich miasteczka, którzy w latach 1940-41 zostali przez Niemców przesiedleni do warszawskiego getta.

Zajęcia mogą być realizowane na jednej lub kilku godzinach lekcyjnych ( nie uwzględniając czasu dojazdu) w zależności od wieku młodzieży, stopnia jej dojrzałości, samodzielności i dyscypliny.

Biorąc pod uwagę czas i możliwości komunikacyjne, nauczyciel może wybrać wariant zajęć pozwalający ogarnąć większy obszar dawnego getta i poruszyć zagadnienia związane z jego funkcjonowaniem.

Uczniowie, powinni przed zajęciami przeczytać tekst kalendarium umieszczony w pakiecie oraz zapoznać się z mapką getta.

Zainteresowani tematem „Umschlagplatz” mogą zapoznać się z fragmentem rozdziału IX – Wielka Akcja – likwidacja getta w Warszawie w R. Szuchta, P. Trojański – Holokaust – zrozumieć dlaczego. Warszawa 2006. lub częścią rozdziału Zagłada w Pamięć. Historia Żydów polskich przed, w czasie i po Zagładzie – red. nauk. prof. F. Tych, Warszawa 2004.

Proponuję zapoznać się także – przynajmniej we fragmentach - z bardzo ważną na ten temat ksiązką: Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście – Barbara Engelking, Jacek Leociak,Warszawa 2001

Metody:

· wycieczka edukacyjna

· praca z mapą i materiałem ikonograficznym

· pogadanka nauczająca

· dyskusja

 

 

Środki dydaktyczne

· Schematyczny plan Warszawy z 1938 r. z rejonami zamieszkania ludności wyznania mojżeszowego – załącznik nr 1

· Schematyczny plan Warszawy z 15 listopada 1940 r. z zaznaczonym obszarem getta - załącznik nr 2

· Schematyczny plan centrum miasta ze współczesną siatką ulic - załącznik nr 3

· Zdjęcie ulicy Waliców z 1941 r. z parkanem stanowiącym granicę getta - załącznik nr 4

· Zdjęcie ulicy Chłodnej z widocznym mostem łączącym północną i południową cz. getta oraz kamienicą na Chłodnej 20 - załącznik nr 5

· zdjęcie z 1946 r. - kościół Św. Augustyna w pustynnym krajobrazie Muranowa – załącznik nr 6

· Zdjęcie z ul. Stawki 4-6-8 z 1942 r. - załącznik nr 7

· Teksty źródłowe o Umschlagplatzu z okresu Wielkiej Akcji - załączniki nr 8 A,B,C,D,E

· Plan Umschlagplatzu z 1942 r. - załącznik nr 9

· Karta informacyjna o pomniku Umschlagplatz - załącznik nr 10

· Karta z wykazem niemieckich rozporządzeń wprowadzonych po wkroczeniu do Warszawy - załącznik nr 11

Uwaga: Dobór tekstów powinien być dokonany przez nauczyciela w zależności od wieku, dojrzałości i wrażliwości uczestników zajęć.

WARIANT I

Zajęcia rozpoczynamy przy pozostałościach murów getta na posesjach Sienna 55,57,59 – wejście od ulicy Złotej 62

1. Nauczyciel lub wybrany wcześniej uczeń, przekazuje krótko podstawowe informacje o hitlerowskiej polityce wobec Żydów od 1934 r.(ustawy norymberskie, noc kryształowa, zajęcie Polski i tworzenie gett, konferencja w Wannsee i decyzja o „ostatecznym rozwiązaniu”, obozy zagłady)
2. Nauczyciel podaje informacje o znaczeniu Warszawy w życiu Żydów polskich w latach IIRP.
3. Nauczyciel pokazuje plan Warszawy z 1938 r. z rejonami zamieszkania ludności wyznania mojżeszowego.
4. Nauczyciel pokazuje plan Warszawy z zakreślonym obszarem getta, podaje datę 15 listopada 1940 - utworzenia zamkniętej dzielnicy żydowskiej

Młodzież wyciąga wnioski dotyczące zasięgu getta, jego rejonizacji w obrębie Warszawy

 

• • Większość warszawskich Żydów już tam przebywa
  • Bliskość linii kolejowych umożliwia dowożenie lub wywożenie ludzi, towarów, mienia.

Nauczyciel prosi o pokazanie na planie-planszy umieszczonej na murze miejsca (nr 1), w którym w tej chwili się znajdują.

Uczniowie powinni zobaczyć, jak daleko na południe sięgało getto (spod ściany z planszą widoczny jest PKiN).

Uczniowie otrzymują schematyczne plany centrum miasta - załącznik nr 3, na których zaznaczają miejsce, w którym aktualnie się znajdują.

Nauczyciel pyta o północną granicę getta. W odpowiedziach powinny padać określenia – ul. Stawki, rondo Babka (Zgrupowania AK „Radosław”), ew. CH-Arkadia. Uczniowie zaznaczają to miejsce na posiadanych planach.

Nauczyciel zadaje pytanie: czy to duży obszar miasta. (należy wykorzystać - załącznik nr 2)

Uwaga: Należy zwrócić uwagę, że na obszarze 1/20 powierzchni miasta skoncentrowano 1/3 ludności, a ponadto w ciągu kolejnych miesięcy przesiedlano do getta ludność okolicznych miasteczek.

Nauczyciel zadaje uczniom pytanie – w jakim celu Niemcy utworzyli getto?

Nauczyciel porządkuje lub przekazuje informację o etapach polityki nazistowskiej wobec Żydów, która polegała na:

Identyfikacji

Oznaczeniu

Izolacji

Prześladowaniach

Eksploatacji

Eksterminacji

 

Nauczyciel rozdaje kartki z informacjami o rozporządzeniach wprowadzanych przez Niemców po wkroczeniu do Warszawy - załącznik nr 11

• 28 października 1939 r. Rada Żydowska (Judenrat) otrzymuje nakaz przeprowadzenia spisu
ludności żydowskiej

• Żydzi powyżej 12 roku życia muszą nosić na prawym ramieniu białe opaski z niebieską gwiazdą Dawida - 1 XII 1939 r.

• sklepy i przedsiębiorstwa żydowskie mają być oznakowane.

• zakaz zmiany miejsca zamieszkania przez Żydów bez specjalnego zezwolenia - 1 I 1940 r.

• zamknięto bóżnice i zakazano zbiorowych modlitw w mieszkaniach prywatnych - styczeń 1940 r.

• zarządzenie zabraniające Żydom w GG jazdy koleją - luty 1940 r.

• w kawiarniach i restauracjach pojawiają się wywieszki o zakazie wstępu dla Żydów – marzec 1940r.

• wprowadzono tramwaje tylko dla Żydów – listopad 1940 r.

• zaostrzenie kar za opuszczenie getta bez przepustki (grzywna, areszt, obóz pracy) – styczeń 1941 r.

Uczniowie segregują informacje o rozporządzeniach, przypisując je do poznanych kolejnych etapów polityki niemieckiej wobec Żydów,

Uczniowie powinni dostrzec brak informacji o rozporządzeniach dotyczących eksploatacji ekonomicznej i eksterminacji ludności żydowskiej.

Nauczyciel zadaje pytania:

jak wyglądała eksploatacja ekonomiczna ludności żydowskiej?

w jaki sposób Niemcy realizowali plan eksterminacji żydowskich mieszkańców miasta i doprowadzili do śmierci ponad 400  tysięcy ludzi?

Należy zwrócić uwagę:

ž na rabunek mienia, zakładanie niemieckich zakładów przemysłowych tzw. szopów i wykorzystanie taniej lub darmowej pracy robotników oraz rzemieślników żydowskich,

ž na tragiczne warunki życia w getcie, zagęszczenie, warunki sanitarne, zimno, głód, choroby, które powodowały ogromną śmiertelność wśród mieszkańców getta

W tym celu można podać umieszczone poniżej informacje pochodzące z różnych źródeł :

ž Adam Czerniaków Przewodniczący Rady Żydowskiej na kartach swego dziennika w taki sposób charakteryzował w 1941 roku sytuację ludności getta „...Przydziały chleba dla ludności żydowskiej na terenie warszawskiego getta – po 2 kg chleba na głowę miesięcznie. Opowieść o świetnym położeniu Żydów są dziełem niemieckiej propagandy i odnoszą się w istocie do nielicznej grupy Żydów zamożnych. Ogół żydowskiej biedoty głoduje, w getcie umiera z górą tysiąc ludzi tygodniowo”.

ž Urzędnicy instytucji żydowskich otrzymywali około 1600 kalorii dziennie, sklepikarze i rzemieślnicy nieco ponad 1400, a przesiedleńcy w schroniskach i żebracy spożywali około 800 kalorii dziennie, podczas gdy norma fizjologiczna wynosi 2500 kalorii.

ž Szczególnym zjawiskiem w getcie były tzw. domy specjalne, zamieszkałe przez największych nędzarzy, najczęściej przesiedleńców i uchodźców. W nieopalanych izbach, na gołych podłogach, żywiąc się często jedynie surowymi obierkami, koczowały tam całe rodziny, a śmierć zbierała najobfitsze żniwo. Biuletyn Informacyjny AK podawał, iż w ciągu trzech miesięcy 1941 roku w domu przy ul. Pawiej 63 zamieszkałym przez 794 osoby zmarło 450, a na Krochmalnej 21 zmarli wszyscy – 400 osób.

Nauczyciel zwraca uwagę na legalne i nielegalne próby przeciwdziałania skutkom polityki niemieckiej :

ž Działalność Żydowskiej Samopomocy Społecznej i administracji Rady Żydowskiej, która w szczytowym okresie (1941 r.) wydawała dziennie ponad 100 tysięcy darmowych zup na kartki, przydzielanych przez wydział Opieki Społecznej, prowadziła schroniska dla uchodźców.

ž Szmugiel – m.in. przerzucanie przez mury żywności, towarów, surowców, przechodzenie ludzi, korumpowanie niemieckich, polskich i żydowskich wartowników.

Grupa przechodzi na ul. Sienną 60 – gdzie zapoznaje się z historią do dziś istniejącego szpitala dziecięcego.

Uczniowie zaznaczają na schematycznych planach miejsce (nr 2), w którym aktualnie się znajdują.

Szpital powstał w 1878 r. jako fundacja rodziny Bersohnów i Baumanów dla dzieci żydowskich. W latach 1940-42 szpital znajdował się na terenie getta. Przebywały tu dzieci chore na tyfus, zagłodzone, zmarznięte, w stanie krańcowego wycieńczenia. W bardzo trudnych warunkach personel medyczny i administracyjny usiłował wypełniać swe humanitarne cele. Jednocześnie, wykorzystując szczególnie dramatyczne okoliczności lekarze prowadzili kliniczne badania naukowe nad chorobą głodową. Szpital stał się także miejscem kontaktów między dzielnicą aryjską a żydowską, załatwiano tam szereg spraw dla pragnących się ukryć uciekinierów z getta (mieszkanie, dokumenty). Szpital został zamknięty 12 sierpnia 1942 roku w czasie trwania Wielkiej Akcji Likwidacyjnej i przeniesiony na Leszno 80. Szpitalem kierowała Anna Braude – Hellerowa, upamiętnia to widoczna od strony ulicy Śliskiej tablica odsłonięta w kwietniu 2001 roku.

Nauczyciel idzie z młodzieżą do ul. Żelaznej, dalej Żelazną w kierunku północnym, skręca w prawo w ul. I. L. Pereca. (Icchok Lejbusz Perec, 1852 – 1915 - polski i żydowski pisarz, jeden z głównych twórców literatury jidisz) i dochodzi do ul. Waliców.

Uczniowie zaznaczają na schematycznych planach miejsce (nr 3), w którym aktualnie się znajdują.

Nauczyciel pokazuje uczniom zdjęcie przedstawiające przebieg granicy getta w 1941 r. - załącznik nr 4

Młodzież porównuje widok na zdjęciu z dzisiejszym stanem miejsca, odczytuje napis na tablicy umieszczonej na budynku.

Po przeciwnej stronie uczniowie mogą jeszcze zobaczyć ruinę budynku Waliców 14.

W budynku tym w latach okupacji mieszkał Władysław Szlengel, poeta żydowski piszący po polsku. (zbiór wierszy „Co czytałem umarłym”). Brał on udział w kampanii wrześniowej, tworzył w okresie okupacji na terenie getta w Warszawie.

Zginął w kwietniu 1943 roku w czasie powstania w getcie, w bunkrze Szymona Kaca przy ulicy Świętojerskiej 36.

Nauczyciel – w zależności od potrzeb i możliwości, może nawiązać do twórczości polskich pisarzy żydowskiego pochodzenia piszących po polsku, np. Szlengel i pisarzy , tworzących w jidysz.

Nauczyciel prowadzi grupę ulicą Waliców do Chłodnej.

Uczniowie zaznaczają na schematycznych planach miejsce (nr 4), w którym aktualnie się znajdują

Nauczyciel pokazuje zdjęcie – załącznik nr 5 i przekazuje informacje

ž Drewniany most został wzniesiony w styczniu 1942 roku nad jezdnią ulicy Chłodnej przy skrzyżowaniu z Żelazną, łączył getto południowe (małe) z północnym. W ten sposób została oddana do użytku ruchu kołowego m.in. tramwajowego, ulica Chłodna. (do dziś zachowane resztki torów tramwajowych) Most był czynny do sierpnia 1942 roku tj. do chwili, gdy zlikwidowano getto południowe.

ž Budynek Chłodna 20. W końcu 1941 roku zamieszkał w nim prezes Gminy Żydowskiej (Judenratu) Adam Czerniaków. W dzień po rozpoczęciu deportacji mieszkańców getta do ośrodka zagłady w Treblince 23 lipca 1942 r. nie chciał dalej potwierdzać swoim podpisem poleceń niemieckich i popełnił samobójstwo.

Nauczyciel idzie z grupą ul. Żelazną do Ogrodowej, skręca w prawo i zatrzymuje się przy gmachu Sądów.

Uczniowie zaznaczają na schematycznych planach miejsce (nr 5), w którym aktualnie się znajdują

Do gmachu Sądów wejścia prowadziły zarówno ze strony polskiej, od Ogrodowej ulicą Białą, jak i żydowskiej, od ulicy Leszno 53/55. Sytuację taką wykorzystywano do mniej lub bardziej legalnych kontaktów polsko-żydowskich, przechodzenia z jednej strony getta na drugą. W przypadku Polaków było to stosunkowo łatwe – wystarczyło założyć opaskę z gwiazdą Dawida i wyjść na ulicę Leszno. W przypadku wyjścia na stronę polską, było trudniej, gdyż należało wartownikom przedstawić dowód tożsamości. W związku z tym organizacje konspiracyjne dostarczały tak zwane „czyste, lewe” dokumenty, które na terenie Sądów przekazywano umówionej osobie, a ta, legitymując się już polskimi dowodami, mogła wyjść poza getto. Możliwości te zlikwidowano w sierpniu 1942 roku, gdy mur graniczny przeniesiono na ulicę Leszno.

Jeden z uczniów odczytuje tekst źródłowy załącznik nr 8 E

Nauczyciel wyjaśnia, że Niemcy systematycznie ograniczali możliwości kontaktu mieszkańców getta z resztą miasta. W październiku 1941 roku Niemcy na terenie całej Generalnej Guberni wprowadzili karę śmierci za opuszczanie wyznaczonych dla nich dzielnic i za wszelką pomoc udzielaną Żydom.

Nauczyciel prowadzi grupę ulicą Ogrodową do Al. Jana Pawła II i kieruje się do Al. Solidarności.

dawnej ul Leszno. a w czasach PRL ul. K. Świerczewskiego,.

Nauczyciel zwraca uwagę na zabudowę, która powstała w latach 1946-1952 na północ od ul Leszno. tzw. Muranów Południowy - w miejscu całkowicie zniszczonej dzielnicy żydowskiej (patrz mapka załącznik nr 2). Podkreśla fakt, że dawna, żydowska Warszawa, znana z literatury, fotografii i pamiętników dziś nie istnieje. Najbardziej zainteresowanym uczniom nauczyciel wskazuje książkę B. Engelking i J. Leociaka Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście.

Pokazuje zdjęcie z 1946 r. – załącznik nr 6 i widoczne dziś ze skrzyżowania Al. Jana Pawła II i Al. Solidarności wieże kościoła Św. Augustyna

Grupa przejeżdża tramwajem trzy przystanki Al. Jana Pawła II do ulicy Stawki, aby dojść do Umschlagplatzu i Traktu Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów

Uczniowie zaznaczają na schematycznych planach miejsce (nr 6), w którym aktualnie się znajdują

Przed wybuchem wojny na terenie posesji Stawki 4-6-8-10 znajdowały się; Dom składowy Publiczny, Składnica przy Wydziale Ewidencji Ludności Zarządu Miejskiego, szkoła podstawowa i kąpielisko miejskie. W 1939 roku teren zajęły Zakłady Przewozowe wykorzystując dochodzące bocznice kolei. Tamtędy przechodziły transporty przeznaczone dla Rady Żydowskiej, Zakładu Zaopatrzeniowego, szopów, prywatnych firm, ekspediowano dobra żydowskie i wyroby tamtejszych przedsiębiorstw.

Dnia 22 lipca 1942 roku ukazały się obwieszczenia podpisane przez Radę Żydowską, że z nakazu władz rozpoczęło się przymusowe przesiedlenie Żydów na wschód.

Nauczyciel pokazuje fotografię przedstawiającą ul. Stawki w 1942 r. i ludzi oczekujących na selekcję i wywózkę. załącznik 7.

Nauczyciel lub uczniowie odczytują teksty źródłowe załączniki nr 8 A-D pozwalające młodzieży zorientować się w przestrzeni historycznej i przybliżyć atmosferę panującą w tym rejonie w okresie Wielkiej Akcji Likwidacyjnej

Dla uczczenia pamięci wywiezionych do Treblinki blisko 300 000 Żydów w 1988 roku postawiono pomnik autorstwa Hanny Szmalenberg i Władysława Klamerusa oraz otwarto Trakt Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów.

Trakt Pamięci składa się z szeregu tablic i bloków kamiennych umieszczonych na trasie do Pomnika Bohaterów Getta, upamiętniających wydarzenia i osoby z działające w getcie.

Nauczyciel omawia organizowanie się grup żydowskich do podjęcia walki w wypadku kontynuowania przez Niemców akcji likwidacyjnej. Może to być wstęp do zajęć poświęconych powstaniu w getcie.

WARIANT II

Wariant II może być samodzielną jednostką, a może być w całości lub części kontynuacją wariantu I.

Przebieg lekcji

Spotkanie u zbiegu ulic Stawki, Dzika

Cele i zadania od pkt 1 do 4 jak w wariancie I

5. Nayciel prosi uczniów o pokazanie na planie getta, gdzie był Umschlagplatz, jakie było znaczenie tego miejsca do 1942 roku i w roku 1942 podczas Wielkiej Akcji Likwidacyjnej

 

6. Nauczyciel wprowadza grupę na teren pomnika i czyta wybrane teksty załączniki nr 8 A - D, obrazujące wydarzenia z okresu wywózki 300 000 mieszkańców getta do Treblinki .

 

7. Pokazuje fotografię z 1942 załącznik nr 7

Uwaga. Zadania należy realizować w warunkach uwzględniających charakter tekstu i miejsca. Utrudnieniem mogą być nadmierny hałas lub znaczna liczba odwiedzających, uniemożliwiające skupienie i powagę.

Nauczyciel prosi o przyjrzenie się pomnikowi oraz zapoznanie się z treścią karty o symbolice pomnika - załącznik 10, związanej z historią i religią żydowską. Uczniowie odnajdują poszczególne elementy, próbują samodzielnie interpretować niektóre zabiegi artystyczne projektantów pomnika.

 

8. Nauczyciel dzieli klasę na grupy. Rozdaje uczniom plan dawnej zabudowy Umschlagplatzu - załącznik nr 9 - i proponuje uczniom, aby przeszli po terenie, nanieśli na planie i opisali dziś istniejące obiekty.

Grupa a/ od ul. Stawki do Inflanckiej

Grupa b/ od ul Dzikiej

Grupa c/ budynki szkolne

W grupach zawansowanych nauczyciel może zasugerować uczniom, aby zadawali pytania spotkanym osobom - mieszkańcom, pracownikom okolicznych instytucji - dotyczące historii miejsca oraz o ich odczucia na temat tragicznej historii Żydów w tym miejscu.

9. Po zakończeniu około 25 minutowego rekonesansu przedstawiciele grup prezentują prace zespołu, określają, jaki charakter mają obiekty mieszczące się na terenie dawnego Umschlagplatzu, informują o pozostałościach dawnej zabudowy ewentualnie o reakcjach napotkanych osób na stawiane pytania.

10. Jako podsumowanie lekcji nauczyciel próbuje uzyskać odpowiedzi na pytania bezpośrednio dotyczące Umschlagplatzu np.:

- czy cały teren Umschlagplatz należy upamiętnić,

- może odtworzyć dawny wygląd?

- przekazać gminie wyznaniowej żydowskiej?

oraz pytania bardziej ogólne np.:

- czy zachowywać istniejące autentyczne ślady historii, w jakim zakresie, skali?

- czy zdają sobie sprawę, że miejsca historyczne są także na terenie ich miejsca zamieszkania, czy zwracają na to uwagę,

- jak odnoszą się do tych zagadnień ludzie starsi, a jak młodzi?

- czy miejsca historyczne należy upamiętniać? Co robić, gdy koliduje to z potrzebami współczesnymi, modernizacją, poprawą warunków komunikacyjnych itp.?

- dlaczego należy upamiętniać?

- jak upamiętniać?

- jaką rolę odgrywa przestrzeń, teren, konkretne miejsce?

Podobne pytania dotyczące pamięci o ludziach i wydarzeniach można także zadać uczniom w wariancie I lekcji.

Jako ostatni element wycieczki zarówno w wariancie I jak i II może wystąpić spacer Traktem Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów.

Opracował - Bogusław Jędruszczak

Fotografie Żydowski Instytut Historyczny